Bij fibromyalgie zit de pijn overal omdat er één centrale afstelling te gevoelig staat. Je ruggenmerg en je brein versterken alle pijnsignalen tegelijk, dus komen die uit je nek, je rug, je armen en je benen even hard binnen. Daarom kan de pijn ook van plek wisselen. En daarom heb je maar één aangrijpingspunt: het systeem dat de signalen luider zet, kun je ook rustiger leren zetten.
Heb je pijn op een nieuwe plek of pijn die snel erger wordt of anders aanvoelt dan je gewend bent? Laat dat eerst door je huisarts bekijken, om iets anders uit te sluiten. Wat hier staat, is algemene uitleg over het mechanisme achter wijdverspreide pijn, geen persoonlijke diagnose of behandeladvies. De uitleg gaat ervan uit dat een arts al naar je klachten heeft gekeken.
Waarom zit de pijn bij fibromyalgie overal?
Omdat de pijn uit één systeem komt dat overgevoelig is geworden. Pijn ontstaat in je centrale zenuwstelsel, in je ruggenmerg en je brein; je spieren en gewrichten leveren alleen het ruwe signaal aan. Bij veel mensen begint het met één lokale klacht. Zodra de centrale versterker die alle pijnsignalen verwerkt te gevoelig komt te staan, zet die alles tegelijk luider. Zo kan de pijn overal opduiken en van plek wisselen, terwijl er nergens schade is.
Wijdverspreide pijn hoort dus bij het beeld. Het is een van de kenmerken van fibromyalgie. En een centraal systeem laat zich ook centraal kalmeren.
Hoe pijn van één plek naar je hele lijf kan gaan
Vaak gaat het zo. Eerst zeurde er één plek: een stijve nek na een drukke periode, een onderrug die maar bleef opspelen, een schouder na een ongelukje. De pijn bleef hangen. Er kwam van alles bij, tot het gevoel dat je hele lijf pijn doet.
Het ligt voor de hand om te denken dat er overal iets kapotgaat. Toch is dat bijna nooit het geval: als je lijf echt aan het beschadigen was, zouden onderzoeken dat laten zien. Er is iets anders aan de hand. Dat is geruststellender dan het lijkt.
Om dat te snappen, helpt het te weten waar pijn vandaan komt. Je spieren en gewrichten sturen alleen signalen omhoog, via je ruggenmerg naar je brein. Pas daar valt de afweging: is dit gevaarlijk, moet ik alarm slaan? Alleen bij een ja maakt je brein er pijn van. Pijn is dus een beschermsignaal van je centrale zenuwstelsel, geen rechtstreekse meting van schade.1
Figuur 1. De pijn breidt zich uit doordat de centrale afstelling te gevoelig wordt en alle signalen sterker doorgeeft.
De centrale versterker die alles luider zet
Hier zit de kern. Bij fibromyalgie is dat centrale systeem, je ruggenmerg en je brein, overgevoelig afgesteld geraakt. Vakmensen noemen dat centrale sensitisatie: je centrale zenuwstelsel versterkt pijnsignalen structureel, de drempel ligt lager, prikkels worden uitvergroot en de eigen rem die pijn normaal dempt werkt minder goed.2
Die versterking zit centraal, op één plek voor je hele lichaam tegelijk. Vergelijk het met de hoofdregelaar van een geluidsinstallatie: draai je die ene knop omhoog, dan wordt alles tegelijk luider in plaats van één instrument. Staat de centrale afstelling van je pijnsysteem te hoog, dan komen de signalen uit je nek, je knie, je rug en je schouder allemaal sterker binnen.
Figuur 2. Eén centrale afstelling die te hoog staat, in plaats van overal iets kapot. Daarom werkt het ook andersom: zet je die centrale knop rustiger, dan kalmeert het op meer plekken tegelijk.
Dat dit echt zo werkt, is met hersenscans te zien. Bij mensen met fibromyalgie is voor dezelfde pijn minder druk nodig; bij gelijke druk slaan de pijnverwerkende hersengebieden eerder en feller aan.3 En er is een bevinding die precies bij deze vraag past: hoe zwakker de eigen pijnrem van het lichaam werkt, hoe wijder de pijn zich over het lijf verspreidt.4 Een zwakkere centrale rem betekent dus letterlijk pijn op meer plekken.
Je kunt het ook zien als een patroon dat is ingesleten. Een zenuwstelsel dat lang pijn doorgeeft, raakt daarin bedreven en doet het steeds makkelijker. En omdat de versterking centraal zit, wordt het hele systeem gevoeliger, waarna vrijwel elke prikkel dat systeem kan aanzetten.
Daarom is wijdverspreide pijn juist een kenmerk
Misschien voelt het alsof jouw lijf een uitzondering is, alsof er bij jou wel iets ernstigs achter zit. Toch is wijdverspreide pijn precies wat artsen bij fibromyalgie verwachten. Het hoort er zo bij dat het een van de kenmerken is waarmee de diagnose wordt gesteld: pijn in meerdere delen van het lichaam, langer dan een paar maanden, terwijl onderzoek een andere verklaring uitsluit.5 In de gangbare criteria telt pijn in ten minste vier van vijf lichaamsregio’s mee; het gaat dus om een patroon dat over meerdere delen van je lichaam verdeeld zit.
Dat de pijn over je hele lijf verdeeld zit, past dus bij een centraal systeem dat overgevoelig staat. Iets wat in je spieren of gewrichten zelf zit, blijft meestal op zijn plek: een ontstoken knie verhuist niet naar je schouder. Een overgevoelige centrale afstelling laat zich juist overal voelen en kan zelfs van plek wisselen. Dat de pijn de ene week vooral in je benen zit en de week erna in je armen, hoort daarbij. Hoe die rondtrekkende pijn werkt, lees je in wandelende pijn bij fibromyalgie.
Dat brede patroon herkennen is op zichzelf al waardevol. Veel mensen lopen lang rond met losse klachten die niemand met elkaar verbindt: een pijnlijke nek bij de ene arts, vermoeide benen bij de andere, slecht slapen bij een derde. Pas als je ziet dat er één mechanisme onder zit, valt het kwartje: één overgevoelig systeem dat zich op tien plekken tegelijk laat horen. Hoe die brede spierpijn voelt, staat in overal spierpijn tegelijk.
Wat dit voor jou betekent
Twee dingen zijn hier tegelijk waar.
Het eerste is geruststellend. Je organen, spieren en gewrichten zijn heel, ook al voelt het soms alsof je hele lijf afbreekt. Het gaat om een afstelling die te gevoelig staat, niet om een lichaam dat instort. Dat een scan of bloedtest niets vindt, betekent alleen dat die onderzoeken naar schade kijken en niet naar de gevoeligheid van je pijnsysteem. Je pijn is echt; de oorzaak zit in de afstelling.
Het tweede is hoopvol en volgt uit datzelfde mechanisme. Komt de pijn uit één centrale afstelling, dan ligt daar ook je aangrijpingspunt: één systeem, dus één plek waar je invloed hebt. Je zenuwstelsel blijft namelijk kneedbaar. Het vermogen om nieuwe patronen aan te leren (neuroplasticiteit) werkt twee kanten op: het systeem dat gevoeliger is geworden, kan ook leren rustiger te reageren. Dat gaat geleidelijk en meestal blijft er wat pijn over. Wel kan je zenuwstelsel leren minder fel aan te slaan, zodat de pijn minder ruimte in je leven inneemt.
Wil je dat overgevoelige systeem samen rustiger leren maken? Bij Praktijk Vincerò begeleid ik mensen bij wie de pijn overal zit, bij wie onderzoeken niets vinden en voor wie “leer ermee leven” voelt als afgescheept worden. Met pijneducatie, cognitieve gedragstherapie, ACT en hypnotherapie kijken we samen naar dat overgevoelige systeem en hoe je het rustiger krijgt, altijd naast de zorg van je huisarts, reumatoloog of pijnpoli. Plan een vrijblijvende kennismaking en ontdek wat bij je past.
Hoe je een centraal systeem rustiger maakt
Omdat de pijn uit een centrale afstelling komt, richt je je op het systeem zelf. Een paar richtingen, steeds naast de zorg van je arts.
Begrijpen wat er speelt. Snappen dat je pijn een overgevoelig alarm is, is zelf al een stap. Wie het mechanisme begrijpt, gaat de pijn vaak minder als bedreiging zien. En minder dreiging geeft een rustiger systeem. Uitleg over hoe pijn werkt verminderde bij mensen met fibromyalgie de rampgedachten en verbeterde de eigen pijnrem.6 Ook ReumaNederland legt uit dat fibromyalgie samenhangt met een verstoring in de pijnverwerking.
Rustig in beweging blijven. Bewegen is de best onderbouwde bouwsteen bij fibromyalgie, de enige waar de Europese richtlijn een sterke aanbeveling voor geeft.7 Het gaat om opbouwen binnen je grenzen, zodat je hele systeem leert dat bewegen veilig is. Begin onder je grens en bouw in kleine stapjes op, het liefst met je fysiotherapeut of het revalidatieteam.
Je zenuwstelsel kalmeren. Een systeem dat lang “aan” blijft staan, voedt de gevoeligheid, dus alles wat de rustkant aanspreekt helpt. Ademhalings- en ontspanningsoefeningen, mindfulness en hypnotherapie richten zich op hoe gespannen je systeem staat en hoe je brein met pijnsignalen omgaat. De Europese richtlijn zet mindfulness en hypnose op de lijst van mogelijke aanvullingen, met een zwakke aanbeveling en bescheiden effecten.7 Voor hypnose en geleide verbeelding zag een samenvatting van zes kleine studies minder pijn aan het eind van de behandeling, al was de bewijskracht zeer laag.8 Bij cognitieve gedragstherapie en ACT leer je daarnaast anders omgaan met de pijn en de gedachten eromheen; cognitieve gedragstherapie is hiervan het best onderbouwd, met kleine effecten op de pijn en duidelijker effecten op stemming en functioneren.9
Genezing kan niemand beloven en een wondermiddel bestaat er ook niet. Elk van deze richtingen helpt hooguit een stukje. Maar omdat ze allemaal op datzelfde centrale systeem aangrijpen, kan kalmte op één plek doorwerken op het geheel. Daar zit de winst.
Eerst naar je huisarts
Deze uitleg gaat ervan uit dat een arts al naar je klachten heeft gekeken. Therapie en zelf opbouwen komen naast die medische zorg, niet in de plaats ervan. Krijg je pijn op een nieuwe plek of verandert de pijn van karakter, ga dan eerst langs je huisarts en laat behandelbare oorzaken uitsluiten. Rustig bewegen bouw je het best op in overleg met je arts, fysiotherapeut of het revalidatieteam.
Veelgestelde vragen
Waarom is mijn pijn van één plek naar mijn hele lijf gegaan?
Omdat de pijn in je centrale zenuwstelsel wordt gemaakt: in je ruggenmerg en je brein. Zodra dat systeem overgevoelig raakt, versterkt het alle pijnsignalen tegelijk. Daardoor kan de pijn op meer plekken opduiken, terwijl daar niets beschadigd is.
Betekent pijn op steeds meer plekken dat er steeds meer kapotgaat?
Nee. Echte schade op al die plekken zou op onderzoeken te zien zijn. Bij fibromyalgie blijven die uitslagen schoon. De pijn breidt zich uit doordat de centrale afstelling gevoeliger wordt, niet doordat je lijf afbreekt. Dat is verwarrend, maar ook geruststellend.
Als het overal zit, kan ik er dan nog iets aan doen?
Juist omdat het uit één centraal systeem komt, hoef je niet overal apart iets te repareren. Je zenuwstelsel kan leren minder fel te reageren. Dat gaat geleidelijk en heft de pijn meestal niet helemaal op, maar kalmte op systeemniveau kan op meerdere plekken tegelijk doorwerken.
Van uitleg naar een eerste stap
Eén systeem dat te gevoelig staat, kun je op systeemniveau rustiger leren maken, in plaats van overal apart te vechten. Dat lukt niet door harder te duwen, maar door je zenuwstelsel stap voor stap te laten ervaren dat het rustiger mag: met uitleg, rustig bewegen, ontspanning en gerichte begeleiding. Het kost tijd en meestal wat begeleiding, want je gaat in tegen ingesleten patronen, maar de richting is duidelijk en haalbaar.
Klaar voor een volgende stap? Je hoeft het niet alleen uit te zoeken. Bij Praktijk Vincerò begeleid ik mensen met fibromyalgie om grip te krijgen op het systeem achter hun pijn, met pijneducatie, cognitieve gedragstherapie, ACT en hypnotherapie, altijd in samenspel met je huisarts, fysiotherapeut of pijnpoli. Benieuwd of dit bij jou past? Plan een vrijblijvende kennismaking. We kijken samen welke eerste stap haalbaar voelt.
Bronnen
- Woolf, C.J. (2011). Pain, 152(3 Suppl), S2-S15.
- Clauw, D.J. (2014). JAMA, 311(15), 1547-1555.
- Gracely, R.H., e.a. (2002). Arthritis & Rheumatism, 46(5), 1333-1343.
- Julien, N., e.a. (2005). Pain, 114(1-2), 295-302.
- Wolfe, F., e.a. (2016). Seminars in Arthritis and Rheumatism, 46(3), 319-329.
- Van Oosterwijck, J., e.a. (2013). The Clinical Journal of Pain, 29(10), 873-882.
- Macfarlane, G.J., e.a. (2017). Annals of the Rheumatic Diseases, 76(2), 318-328.
- Bernardy, K., e.a. (2011). BMC Musculoskeletal Disorders, 12, 133.
- Bernardy, K., e.a. (2018). European Journal of Pain, 22(2), 242-260.
Dit artikel is met zorg samengesteld, maar kan onvolledig of onjuist zijn en vormt algemene informatie, geen persoonlijk medisch advies. Raadpleeg bij klachten of twijfel altijd je huisarts of een bevoegde behandelaar; Praktijk Vincerò is niet aansprakelijk voor keuzes op basis van deze tekst.
