Overgevoelig voor geluid, licht en drukte bij een gevoelig zenuwstelsel

Een pratende televisie, fel tl-licht in de winkel, een verjaardag waar iedereen door elkaar praat: bij fibromyalgie kan dat ineens te veel zijn, terwijl anderen er niets van merken. Dat is geen overdrijving. Geluid, licht, geuren en drukte komen harder binnen doordat hetzelfde overgevoelige zenuwstelsel dat je pijn versterkt, ook andere prikkels uitvergroot. En als je snapt hoe dat werkt, kun je er iets mee.

Waarom komt meer dan alleen pijn harder binnen?

Bij fibromyalgie staat het zenuwstelsel overgevoelig afgesteld en het versterkt vaak meer dan pijn alleen. Geluid, licht, geuren en drukte worden voor veel mensen ook uitvergroot: hetzelfde systeem dat een lichte aanraking pijnlijk kan maken, maakt een drukke ruimte al snel te veel. Dat heet sensorische overgevoeligheid, een zenuwstelsel dat naast pijn ook andere prikkels sterker doorgeeft. Het is geen kwestie van je beter concentreren of je minder aanstellen; je hersenen verwerken prikkels anders en dat kost energie, zeker op zware dagen, bij stress of na een slechte nacht.

Waarom komt een geluid bij mij harder binnen dan bij een ander?

Om dit te snappen, helpt het eerst naar de pijn te kijken. Bij fibromyalgie is sprake van centrale sensitisatie: je hersenen en ruggenmerg vergroten pijnsignalen structureel uit. De pijndrempel ligt lager, prikkels worden versterkt doorgegeven en je eigen rem op pijn werkt minder goed.¹ Hersenscans lieten zien dat bij mensen met fibromyalgie de pijnverwerkende gebieden al fel reageren op lichte druk: voor dezelfde pijn was minder druk nodig dan bij anderen.² De pijn is dus echt; het zenuwstelsel maakt hem alleen groter dan de prikkel. Dat de pijn zo uit de verwerking komt en niet uit schade, is het kenmerk van nociplastische pijn.

Dat systeem maakt geen scherp onderscheid tussen “pijn” en “andere prikkels”. Een deel van je brein, het salience-netwerk (het deel dat steeds bepaalt wat belangrijk genoeg is voor je aandacht), staat bij fibromyalgie vaak te veel op scherp en zoekt overal naar wat ertoe doet, alsof het voortdurend dreiging verwacht.³ Daardoor komen naast pijnprikkels ook harde geluiden, fel licht, sterke geuren en drukke ruimtes sterker binnen en duurt het langer voordat de reactie wegebt.

Zie het als een geluidsinstallatie die te hoog staat: de muziek is dezelfde als bij iedereen, alleen komt niet één instrument maar het hele orkest te hard binnen. Je oren en ogen mankeren niets; de versterking verderop in het systeem is ontregeld.

Figuur 1. Bij een gevoelig zenuwstelsel staat de versterking te hoog. Niet alleen pijn, ook geluid, licht, geur en drukte komen uitvergroot binnen.

Wat artsen meten met de Central Sensitization Inventory (een vragenlijst die in kaart brengt hoe sterk iemand last heeft van een overgevoelig zenuwstelsel), past hierbij: mensen met fibromyalgie scoren daar gemiddeld het hoogst op van alle groepen.⁴ De overgevoeligheid is dus breed en raakt meerdere zintuigen tegelijk. Voor veel mensen valt er iets op zijn plek zodra de overprikkeling die naam en dat mechanisme krijgt: de wereld is niet veranderd, het filter waarmee je die wereld binnenlaat staat anders afgesteld.

Wat hebben stress, vermoeidheid en slaap ermee te maken?

Misschien herken je dit: op een rustige, uitgeruste dag valt het mee, maar op een drukke of slechte dag tikt elk geluid je aan. Stress en vermoeidheid zetten de overgevoeligheid extra aan. Dat loopt via je autonome zenuwstelsel, het deel dat automatisch werkt, met een “gas”-kant voor actie en een “rem”-kant voor rust. Bij stress schiet je lichaam in de gas-stand: hart sneller, spieren gespannen, alles op scherp. Handig bij kort gevaar, maar bij veel mensen met fibromyalgie lukt het terugschakelen naar de rem-kant moeilijker. Metingen van het hartritme wijzen op een gas-kant die ook in rust en ’s nachts de overhand houdt.⁵ Een meta-analyse van tientallen studies zag aanwijzingen voor diezelfde verhoogde gas-kant, al was het beeld wisselend.⁶

Een lichaam dat al op scherp staat, laat prikkels makkelijker binnen: het salience-netwerk krijgt bij stress als het ware meer reden om alarm te slaan. Daarom voelt dezelfde supermarkt op een gespannen, vermoeide dag als te veel, terwijl je er op een goede dag doorheen komt. Slaap speelt dezelfde rol: een slechte nacht laat het pijnsysteem ontregeld achter. Slecht slapen hangt bovendien sterk samen met fibromyalgie en vergroot zelfs de kans dat de klachten ontstaan.⁷ Begin je met een tekort, dan is je marge voor prikkels al kleiner voordat je de deur uit bent. Je prikkelgevoeligheid is dus geen vast getal; hij beweegt mee met hoe vol of leeg je bent. Dat is juist goed nieuws, want het betekent dat je er invloed op hebt.

Is dit hetzelfde overgevoelige zenuwstelsel als mijn pijn?

Voor een groot deel wel. De overgevoeligheid voor geluid, licht en drukte komt grotendeels uit hetzelfde mechanisme als de pijn: een gesensitiseerd zenuwstelsel dat prikkels versterkt. Daarom horen de pijn en de overprikkeling bij elkaar en bewegen ze vaak samen mee. Op een dag dat de pijn opspeelt, is de wereld vaak ook luider. De overprikkeling is dus geen los, raar probleem dat er toevallig bij komt, maar een uiting van datzelfde systeem via een ander zintuig. Je zenuwstelsel staat breed gevoeliger afgesteld en dat raakt meer dan alleen je oren.

Dat verbindt twee ervaringen die anders los lijken te staan: de pijn die nergens “kapot” zit en toch echt is en de drukte die je sloopt terwijl een ander er niets van merkt. Beide komen uit een alarmsysteem dat te makkelijk en te breed afgaat. Waarom pijn en overgevoeligheid in het brein ontstaan en toch echt zijn, staat in pijn zit in het brein, niet tussen je oren; en dat prikkels zich gedurende de dag opstapelen, lees je in waarom pijn zich opstapelt.

Figuur 2. Pijn en prikkelovergevoeligheid komen uit hetzelfde overgevoelige zenuwstelsel. Stress, slecht slapen en vermoeidheid duwen de gevoeligheid verder omhoog.

Is dit hetzelfde als autisme of hooggevoeligheid?

Een terechte vraag. Overgevoelig zijn voor prikkels komt op meer plekken voor: ook mensen met autisme ervaren vaak dat geluid en licht te hard binnenkomen. Daarnaast bestaat het begrip hooggevoeligheid of HSP. Toch is het belangrijk om dit uit elkaar te houden. De overprikkeling bij fibromyalgie hangt samen met een gesensitiseerd pijn- en alarmsysteem, ontstaan rond de klachten. Autisme is een aangeboren manier waarop de hersenen zich ontwikkelen, met kenmerken die veel breder gaan dan prikkelgevoeligheid. Hooggevoeligheid is geen medische diagnose, maar een beschrijving van een karaktertrek.

Het kan samengaan: iemand kan fibromyalgie hebben én van nature gevoelig zijn voor prikkels. Maar dat puzzel je niet zelf uit op internet. Twijfel je of er meer speelt dan de overgevoeligheid die bij je klachten hoort, bespreek dat dan met je huisarts, die kan kijken of verder onderzoek zinvol is. Voor dit artikel telt: je hoeft jezelf geen label op te plakken om de overprikkeling serieus te nemen en er iets aan te doen. Het mechanisme dat we hier uitleggen en de manieren om je prikkels te doseren, helpen ongeacht hoe je het noemt.

Wat kan ik doen om minder overprikkeld te raken?

Hier zit je zelf aan de knoppen. Het overgevoelige zenuwstelsel zet je niet zomaar uit, maar je kunt wél de belasting eromheen verlagen en je systeem helpen rustiger te reageren. Denk in een prikkelbudget: je hebt elke dag een bepaalde hoeveelheid prikkels die je aankunt, bij fibromyalgie kleiner en wisselend met je conditie. Het idee is om je budget bewust te besteden in plaats van alles te vermijden.

• Doseer drukte: ga niet op je drukste dag ook nog naar de overvolle winkel. Spreid prikkelvolle bezigheden en plan een rustig moment in voor en na iets pittigs. Een verjaardag hoeft niet van begin tot eind; een uur en dan weg mag.
• Bouw herstelmomenten in: korte pauzes in een prikkelarme omgeving (een stille kamer, even naar buiten, ogen dicht) laten je systeem afkoelen voordat het overloopt. Wachten tot je al over je grens bent, kost veel meer hersteltijd. Dit is pacing: je energie en prikkels bewust verdelen.
• Pas je omgeving aan: hier valt vaak meer te winnen dan mensen denken: oordoppen of een koptelefoon met ruisonderdrukking in de trein of supermarkt, een zonnebril of pet tegen fel licht, dimbare lampen in plaats van fel tl-licht, een rustige plek aan tafel. Geen luxe, maar hulpmiddelen die je budget sparen.
• Kalmeer het systeem zelf: omdat stress de gevoeligheid opjaagt, helpt het je zenuwstelsel de rem-kant te laten vinden. Rustige ademhaling, ontspanningsoefeningen, mindfulness of hypnose spreken precies die kalmerende kant aan. Ze verlagen het grondniveau van spanning waarop je de dag begint en dat scheelt in hoeveel prikkels je aankunt.
• Wees mild voor jezelf: jezelf veroordelen (“ik stel me aan”) voegt spanning toe en die spanning voert de overgevoeligheid juist op. Erkennen dat je zenuwstelsel nu eenmaal anders reageert, neemt een laag stress weg.

Figuur 3. Vijf manieren om je prikkelbudget te beschermen en je zenuwstelsel rustiger te laten reageren.

Geen van deze stappen “geneest” de overgevoeligheid en dat hoeft ook niet het doel te zijn. Het doel is meer ruimte: minder vaak over je grens, sneller herstel en het gevoel dat je weer iets te zeggen hebt over je dag. Bij een deel van de mensen wordt de overprikkeling zo veel hanteerbaarder dat ze dingen weer durven die ze hadden laten vallen. Welke aanpak breed onderbouwd is, zet wat helpt echt tegen fibromyalgie op een rij.

Wanneer is het verstandig naar de huisarts te gaan?

Overgevoeligheid voor prikkels hoort bij fibromyalgie, maar blijf scherp. Ga naar je huisarts als de gevoeligheid ineens nieuw is of snel erger wordt, als er andere klachten bijkomen (aanhoudende hoofdpijn, problemen met gehoor of zicht, duizeligheid of uitval) of als je twijfelt of er meer speelt. Lichtschuwheid met hevige hoofdpijn of plotselinge gehoorklachten horen altijd te worden nagekeken. Een overgevoelig zenuwstelsel verklaart veel, maar het mag nooit de reden zijn om een nieuwe of veranderende klacht niet te laten beoordelen.

Veelgestelde vragen

Waarom heb ik op de ene dag veel meer last van geluid dan op de andere?

Omdat je prikkelgevoeligheid geen vast getal is. Hij beweegt mee met je stress, vermoeidheid, slaap en pijn. Zit je vol of leeg, dan staat je systeem al meer op scherp en komt elk geluid eerder binnen als te veel. Op een rustige, uitgeruste dag heb je meer marge.

Betekent overgevoelig zijn voor prikkels dat er iets ernstigs aan de hand is?

Bij fibromyalgie hoort prikkelovergevoeligheid bij het beeld en wijst ze meestal niet op iets ernstigs; ze komt uit hetzelfde overgevoelige zenuwstelsel als de pijn. Toch geldt: is de gevoeligheid plotseling nieuw, wordt ze snel erger of komen er andere klachten bij, laat het dan beoordelen.

Helpt het echt om aan ontspanning te werken of is dat een doekje voor het bloeden?

Ontspanning is geen wondermiddel, maar wel echte hulp. Omdat stress en spanning de overgevoeligheid aantoonbaar opjagen, raakt het kalmeren van je zenuwstelsel een echt onderdeel van het mechanisme. Het onderzoek is nog volop in ontwikkeling, maar veel mensen ervaren meer rust en minder spanning en het is veilig om te proberen.

Wat je hiervan kunt meenemen

Overgevoelig zijn voor geluid, licht, geuren en drukte hoort bij fibromyalgie en komt uit hetzelfde overgevoelige zenuwstelsel dat ook je pijn versterkt, een systeem dat prikkels uitvergroot en onder stress, vermoeidheid en slaaptekort gevoeliger wordt. Juist omdat het zo werkt, valt er iets te doen: je prikkelbudget bewust besteden, je omgeving aanpassen, herstelmomenten inbouwen en je zenuwstelsel helpen rustiger te reageren. De gevoeligheid blijft, maar je krijgt er ruimte mee terug.

Meer ruimte in je dag terugwinnen? Bij Praktijk Vincerò help ik mensen met fibromyalgie om hun zenuwstelsel te kalmeren en hun prikkels beter te doseren, met mindfulness, ACT, pijneducatie en ontspannings- of hypnoseoefeningen, altijd naast de zorg van je huisarts, reumatoloog of pijnpoli. Benieuwd wat bij jou past? Plan een vrijblijvende kennismaking.