Aan het begin van de dag valt de pijn nog mee, maar hoe langer je bezig bent, hoe zwaarder alles wordt, tot je ’s avonds gesloopt bent. Dat komt niet door aanstellerij of te weinig wilskracht. Je zenuwstelsel telt prikkels bij elkaar op in plaats van ze te dempen. Vakmensen noemen dat wind-up en bij fibromyalgie is dat optel-effect sterker en houdt het langer aan.
Nieuwe pijn of pijn die sterk van aard verandert, hoort eerst langs de huisarts, zodat een arts andere oorzaken kan uitsluiten. Wat hier staat, is algemene informatie over het mechanisme, geen diagnose of persoonlijk advies. De uitleg hieronder gaat ervan uit dat die beoordeling al heeft plaatsgevonden.
Wat is wind-up en waarom loopt de pijn op?
Bij wind-up wordt een prikkel die eerst draaglijk was na verloop van tijd steeds pijnlijker, doordat je ruggenmerg de signalen optelt. Komen prikkels kort achter elkaar, dan versterken de zenuwen elkaar en vuren ze steeds harder; de vakterm is temporele sommatie. Bij fibromyalgie is dat optel-effect groter en zakt het trager weg en daardoor bouwt de pijn zich op tijdens een lange dag of bij herhaalde belasting. Het hoopvolle deel: een zenuwstelsel dat kan optellen, kan ook weer leren dempen.
Wat is wind-up, in gewone taal?
Denk aan een vinger die steeds op precies dezelfde plek op je arm tikt, snel achter elkaar, met dezelfde kracht. De eerste tik voel je nauwelijks. Bij de vijfde wordt het vervelend en bij de tiende doet het echt zeer, terwijl de tikken even hard bleven. De tik bleef gelijk; je zenuwstelsel ging er anders op reageren.
Dat is wind-up. De zenuwen in je ruggenmerg die pijnsignalen doorgeven naar je hersenen, worden bij herhaalde prikkeling steeds gevoeliger. Elke prikkel bouwt voort op de vorige: in plaats van rustig te blijven raakt het systeem overprikkeld en gaat het harder vuren. De vakterm daarvoor is temporele sommatie, oftewel signalen die kort na elkaar komen bij elkaar optellen.
Figuur 1. Wind-up: dezelfde prikkel doet bij de tiende keer meer pijn dan bij de eerste, omdat het ruggenmerg de signalen optelt in plaats van ze te dempen.
Waarom telt mijn zenuwstelsel pijn op en dat van een ander niet?
Een beetje optellen doet iedereen. Wind-up is een normaal verschijnsel dat je lichaam waarschuwt dat een prikkel aanhoudt. Bij gezonde mensen blijft die optelsom binnen de perken en zakt hij snel weg zodra de prikkel stopt.
Bij fibromyalgie gaat het anders. Onderzoek laat zien dat de wind-up er sterker is en langer aanhoudt.1 Dezelfde reeks prikkels leidt tot een grotere optelsom die trager wegebt. Een grote meta-analyse die 23 studies samenbracht, bevestigde dat de temporele sommatie bij fibromyalgie versterkt is.2 Het ligt dus aan een meetbaar verschil in hoe je zenuwstelsel met herhaalde prikkels omgaat.
Dit optellen hoort bij een breder verschijnsel dat centrale sensitisatie heet: de toestand waarin je hele zenuwstelsel pijnsignalen structureel versterkt, met een verlaagde pijndrempel en een pijnrem die minder goed werkt. Wind-up is daar één bouwsteen van en het is precies de bouwsteen die verklaart waarom de pijn in de loop van een dag oploopt. Dat de pijn zo uit de verwerking komt en niet uit schade, is het kenmerk van nociplastische pijn, het pijntype waar fibromyalgie het voorbeeld van is.
Waarom loopt de pijn op tijdens een lange dag?
Hier wordt het herkenbaar. Als je zenuwstelsel prikkels optelt en die optelsom traag wegzakt, snap je opeens waarom een dag met veel kleine belastingen je zo kan slopen.
Denk aan een gewone dag: lang in de keuken staan, een rondje door een drukke winkelstraat, een boodschappentas tillen, een uur in een lawaaiige ruimte. Elk stukje is op zich te doen. Maar je zenuwstelsel telt ze op. De pijn van de ochtend is nog niet weggezakt of de prikkels van de middag komen er bovenop. Tegen de avond is de optelsom zo hoog dat je plat ligt, terwijl je “niets bijzonders” deed.
Een weegschaal die na elke belasting niet meer op nul terugspringt, vangt dat goed: de wijzer blijft telkens een stukje boven nul hangen, dus de volgende belasting begint niet bij nul maar bij die rest. Zo loopt de meter de hele dag verder op, ook al is elke afzonderlijke last hetzelfde. Datzelfde verklaart het patroon van een goede dag gevolgd door een terugval: op een goede dag haal je de achterstand in en tel je flink wat prikkels op. Een dag later volgt de rekening in de vorm van een opvlieger. Dat is dan je zenuwstelsel dat de optelsom van gisteren nog verwerkt, geen straf voor “te veel doen”.
Wat heeft dit met mijn andere klachten te maken?
Misschien herken je het optellen ook buiten de pijn. Geluid, licht en drukte stapelen zich net zo op: na een uur in een rumoerige ruimte ben je leeg en een volle dag met veel mensen put je uit tot lang daarna. Dat komt uit hetzelfde overgevoelige zenuwstelsel, dat verder gaat dan pijn alleen; waarom prikkels van buiten zo hard binnenkomen, staat in overgevoelig voor geluid, licht en drukte.
En heb je naast fibromyalgie ook last van je darmen, van aanhoudende vermoeidheid of van terugkerende hoofdpijn, dan is dat geen toeval. Een aantal aandoeningen deelt het mechanisme van een overgevoelig zenuwstelsel; die groep staat bekend als de centrale sensitiviteitssyndromen. Prikkelbaredarmsyndroom (PDS) is daarvan bij fibromyalgie een veelvoorkomende metgezel.3 Omdat de overgevoeligheid overal werkt, telt je systeem prikkels uit verschillende delen van je lichaam bij elkaar op. Een opspelende buik kan zo de pijn aanzetten en andersom.
Betekent dit dat de pijn nooit meer weggaat?
Hier wil ik eerlijk over zijn. Een zenuwstelsel dat is gaan optellen, laat zich niet met een druk op de knop resetten. Genezing kan ik niet beloven; beloftes daarover kun je beter wantrouwen.
Toch zit er een hoopvolle kant aan die net zo echt is. Het optellen is namelijk iets wat je zenuwstelsel heeft aangeleerd, terwijl het verder gewoon werkt. En aangeleerd gedrag laat zich bijsturen: je zenuwstelsel kan opnieuw leren om prikkels rustiger te verwerken en sneller terug te schakelen naar rust. Dat aanpassingsvermogen heet neuroplasticiteit. Daar ligt je speelruimte. Je kunt je systeem helpen om minder hard op te tellen en sneller tot rust te komen, met vaak een rustiger lijf en pijn die minder ruimte inneemt. Bij een deel van de mensen nemen de klachten zo ver af dat ze het dagelijks leven veel minder belemmeren. Een garantie is dat niet, wel een uitkomst die voor een deel van de mensen goed haalbaar is en het proberen waard.
Wil je je zenuwstelsel leren dempen? Dat is precies waar ik bij Praktijk Vincerò mee help: mensen bij wie de pijn zich elke dag opstapelt en die willen leren dat te doorbreken. Met pijneducatie, cognitieve gedragstherapie, ACT en hypnotherapie kijken we welke opbouw bij jou werkt, steeds als aanvulling op de zorg van je huisarts of specialist. Plan een vrijblijvende kennismaking en ontdek wat mogelijk is.
Wat kun je doen om het optellen te dempen?
Er is meer mogelijk dan “leer ermee leven”. De aanpak richt zich op het zenuwstelsel dat de prikkels optelt, langs drie richtingen die elkaar versterken.
Rustig opbouwen en je energie verdelen. Omdat je zenuwstelsel optelt, telt de timing van je belasting zwaarder dan de hoeveelheid. Blijf op een goede dag binnen je grens, want anders stapel je een optelsom op die zich later wreekt. Spreid je activiteiten over de dag en de week, met genoeg pauzes zodat de optelsom kan wegzakken; dat heet pacing (je energie bewust doseren). Rustig opgebouwde beweging heeft van alle aanpakken bij fibromyalgie de sterkste onderbouwing, niet om je spieren te “trainen” maar om je systeem te laten ervaren dat activiteit veilig is.4 Verder lezen kan in energie verdelen bij fibromyalgie.
Begrijpen hoe het werkt. Dit hele artikel is pijneducatie: uitleg over hoe je pijnsysteem werkt. Dat is geen bijzaak. Wie doorheeft dat de oplopende pijn een overgevoelig optelsysteem is en geen teken van nieuwe schade, gaat die pijn vaak minder bedreigend vinden. Onderzoek bij mensen met fibromyalgie laat zien dat zulke uitleg het catastroferen (rampgedachten over de pijn) kan verminderen en de eigen pijnrem kan versterken.5 Een meta-analyse vond ook een daling van de pijnintensiteit, al was die van beperkte kwaliteit, dus verwacht er geen wonderen van.6 Meer hierover in pijneducatie bij fibromyalgie.
Het zenuwstelsel rechtstreeks kalmeren. Hoe rustiger je systeem, hoe minder makkelijk het optelt. Hier komen de werkvormen van mijn praktijk in beeld. Cognitieve gedragstherapie helpt je anders omgaan met de gedachten en het gedrag die de pijn voeden. ACT (acceptance and commitment therapy) helpt je koers te houden op wat je belangrijk vindt, ook met pijn erbij. Mindfulness en ontspanning spreken de rustkant van je zenuwstelsel aan. Hypnotherapie werkt rechtstreeks in op de manier waarop je brein pijnsignalen verwerkt. Het bewijs hiervoor is bescheiden maar echt. Elke vorm is veilig om te proberen en samen schuiven ze de balans de goede kant op.
Figuur 2. Drie richtingen om je zenuwstelsel te helpen minder hard op te tellen en sneller terug te keren naar rust.
Wat opvalt: ze werken allemaal op hetzelfde punt, een zenuwstelsel dat te hard optelt zachter maken. Je hoeft niet alles tegelijk; vaak helpt het om te beginnen met één ding dat haalbaar voelt en van daaruit verder te bouwen. Welke aanpak echt onderbouwd is, zet wat helpt echt tegen fibromyalgie op een rij.
Wanneer eerst naar je huisarts?
Therapie vervangt geen medische zorg. Ga bij nieuwe of veranderende klachten eerst langs je huisarts of de betrokken specialist (reumatoloog, pijnpoli) en laat behandelbare oorzaken uitsluiten. Bij twijfel of alarmsignalen ligt het oordeel bij je arts. De uitleg hier gaat ervan uit dat een arts al heeft gekeken en geen andere verklaring vond. De medische basisinformatie staat betrouwbaar op de pagina’s over chronische pijn bij Thuisarts en over fibromyalgie bij ReumaNederland. Begeleiding zoals die van Praktijk Vincerò komt naast die zorg, nooit in de plaats ervan.
Veelgestelde vragen
Waarom doet dezelfde beweging aan het eind van de dag meer pijn dan in de ochtend?
Omdat je zenuwstelsel de prikkels van de hele dag heeft opgeteld. Bij fibromyalgie zakt die optelsom traag weg, dus begin je elke nieuwe belasting bij een restje van wat ervoor kwam. Tegen de avond is de meter zo ver opgelopen dat dezelfde beweging meer pijn doet. Het ligt aan hoe je systeem optelt, niet aan wat je doet.
Betekent opstapelende pijn dat ik schade aanricht als ik doorga?
Nee. Wind-up is een overgevoelig optelsysteem, geen meting van schade. Dat de pijn oploopt, wil zeggen dat je systeem harder reageert, niet dat er iets kapotgaat. Daarom is rustig en gedoseerd bewegen veilig en zelfs nuttig. Wel is het verstandig je belasting te verdelen, zodat de optelsom kan wegzakken.
Kun je wind-up weer afleren?
Beloven dat het helemaal weggaat, kan niemand. Maar je zenuwstelsel is plastisch: het kan leren minder hard op te tellen en sneller tot rust te komen. Met pijneducatie, rustig opbouwen en het kalmeren van je systeem krijgen veel mensen minder pijn en meer grip.
En van hier?
Wind-up verklaart in één begrip wat veel mensen met fibromyalgie dagelijks ervaren: de pijn loopt op naarmate de dag vordert en een drukke dag wreekt zich later. Je zenuwstelsel telt prikkels bij elkaar op en laat die optelsom traag wegzakken. Juist omdat het om optellen draait, ligt daar ook je ruimte om bij te sturen: je systeem helpen minder snel op te tellen en sneller tot rust te komen. Dat is werk van de lange adem. En je mag daarbij hulp inschakelen.
Toe aan een volgende stap? Loop je vast op dat opstapelen, dan denk ik graag met je mee. Bij Praktijk Vincerò werk ik met mensen met fibromyalgie en chronische pijn aan een zenuwstelsel dat rustiger reageert, via hypnotherapie, cognitieve gedragstherapie, ACT en mindfulness. Dat doe ik altijd als aanvulling op de zorg van je huisarts en specialist. Wil je eens verkennen wat voor jou haalbaar is? Plan een vrijblijvende kennismaking.
Bronnen
- Staud, R., e.a. (2001). Pain, 91(1-2), 165-175.
- O’Brien, A.T., e.a. (2018). The Journal of Pain, 19(8), 819-836.
- Erdrich, S., e.a. (2020). Therapeutic Advances in Gastroenterology, 13, 1756284820977402.
- Macfarlane, G.J., e.a. (2017). Annals of the Rheumatic Diseases, 76(2), 318-328.
- Van Oosterwijck, J., e.a. (2013). The Clinical Journal of Pain, 29(10), 873-882.
- Suso-Martí, L., e.a. (2022). Pain Medicine, 23(11), 1837-1850.
Dit artikel is met zorg samengesteld, maar kan onvolledig of onjuist zijn en vormt algemene informatie, geen persoonlijk medisch advies. Raadpleeg bij klachten of twijfel altijd je huisarts of een bevoegde behandelaar; Praktijk Vincerò is niet aansprakelijk voor keuzes op basis van deze tekst.
