Je hebt vast weleens gehoord dat je pijn “tussen je oren” zou zitten. Dat voelt als een klap, want jouw pijn is echt. Toch klopt er iets aan dat zinnetje, alleen heel anders dan het bedoeld wordt: alle pijn wordt gemaakt in je zenuwstelsel, ook het stoten van je teen. Dat je pijn in je brein ontstaat, betekent dat hij echt is en een oorzaak heeft, niet dat je hem verzint.
Bij nieuwe of veranderende pijn of alarmsignalen zoals onbedoeld afvallen, koorts of krachtverlies, is de huisarts het eerste aanspreekpunt. De uitleg hieronder is algemene informatie over hoe pijn werkt, geen diagnose of persoonlijk advies. Een lichamelijke oorzaak hoort altijd eerst te worden uitgesloten.
“Pijn zit in het brein”, wat betekent dat precies?
Het betekent dat je zenuwstelsel de pijn aanmaakt. Dat is iets heel anders dan pijn verzinnen: het signaal is echt en heeft een oorzaak. Pijn werkt als een alarm dat je brein afgeeft om je te beschermen, een waarschuwing dus, geen maat voor de schade in je lichaam. Bij chronische pijn staat dat alarm te scherp afgesteld, waardoor het afgaat terwijl je weefsel (nog) heel is.
De pijnwetenschap laat het omgekeerde zien. Pijn ontstaat bij iedereen in het zenuwstelsel, ook bij een gebroken been. Je voelt de pijn in je been, terwijl je brein hem aanmaakt. Het verschil zit in de afstelling. Bij acute pijn is het alarm in balans en gaat het af als er echt iets aan de hand is. Bij langdurige pijn, zoals bij fibromyalgie, is het systeem overgevoelig geworden en slaat het alarm aan bij prikkels die normaal onschuldig zijn. De pijn is er dan wel degelijk; de oorzaak ligt alleen in een zenuwstelsel dat anders is gaan werken.
Hoe maakt je zenuwstelsel pijn, van prikkel tot ervaring?
Leg je je hand op een hete pan, dan sturen meetpunten in je huid een signaal via je ruggenmerg naar je hersenen. Tot daar is er nog geen pijn, alleen informatie. Pas in je brein wordt afgewogen hoe bedreigend dit is en of er alarm nodig is. Luidt het antwoord ja, dan maakt je brein pijn en trek je je hand terug. Pijn is dus geen passieve melding maar een actief beschermingsbesluit van je zenuwstelsel.
Dat verklaart waarom dezelfde prikkel de ene keer veel pijn doet en de andere keer nauwelijks. Het alarm hangt af van de prikkel, maar zeker zo sterk van de context: hoe gespannen je bent, hoe je hebt geslapen, waar je aandacht zit, wat je eerder meemaakte. Denk aan een sporter die in een wedstrijd zijn enkel verzwikt en dat soms pas na de finish voelt. Hetzelfde lichaam, dezelfde schade, een ander alarm, omdat de situatie anders is.
Figuur 1. Pijn ontstaat niet in het lichaam zelf, maar wordt door het brein gemaakt na een afweging of er gevaar dreigt.
In de pijnwetenschap geldt dat als uitgangspunt: zonder brein is er geen pijnervaring.1 Dat betekent niet dat pijn nep is, maar dat je zenuwstelsel hem aanmaakt. Een alarm werkt nu eenmaal anders dan een meetinstrument: het slaat aan op iets wat verdacht lijkt en zegt weinig over hoe groot het probleem werkelijk is. Het geluid is echt en je schrikt ervan, ook als er niets aan de hand blijkt. Zo waarschuwt het pijnalarm ook. Het meldt gevaar en meet geen schade. Bij langdurige pijn staat dat alarm vaak te gevoelig afgesteld en gaat het af terwijl er niets kapot is. Begrijpen dat pijn een alarm is en geen schademeter neemt vaak al een deel van de schrik weg en minder schrik betekent vaak minder dreiging en daarmee soms minder pijn.
Hoe kan ik pijn voelen terwijl scans en bloedonderzoek niets tonen?
Omdat de pijn zit in hoe je zenuwstelsel prikkels verwerkt, niet in beschadigd weefsel. Een scan of bloedtest zoekt naar schade, ontsteking of afwijkingen in je weefsel. Bij fibromyalgie blijft die zoektocht vaak leeg, terwijl er wel degelijk iets speelt: het probleem zit op een ander niveau, in de afstelling van het pijnsysteem zelf.
Dit type pijn heeft een eigen naam gekregen. Pijnwetenschappers spreken van nociplastische pijn, het derde pijntype naast pijn door weefselschade en pijn door zenuwschade, sinds 2017 een officieel erkende categorie met fibromyalgie als bekendste voorbeeld.2 Ook Thuisarts beschrijft fibromyalgie als een aandoening zonder schade of ontsteking aan spieren of gewrichten, waarbij je hersenen en zenuwen juist extra gevoelig zijn geworden. Voor veel mensen is dat een verklaring voor de kloof tussen de pijn die ze voelen en de uitslagen die niets laten zien. Je hoeft je pijn niet te bewijzen met een afwijkende foto; de afwezigheid van schade wijst op een ander soort oorzaak.
Wat gebeurt er in een overgevoelig zenuwstelsel?
Bij langdurige pijn raakt de regeling van je zenuwstelsel uit balans. Normaal weegt het zorgvuldig af welke signalen het doorzet: belangrijke meldingen gaan door en in een veilige situatie worden ze gedempt. Bij een overgevoelig zenuwstelsel werkt dat dempen minder goed en komt er te veel door. Dat heet centrale sensitisatie: je hersenen en ruggenmerg versterken pijnsignalen structureel.3 Ook ReumaNederland legt fibromyalgie uit als een verstoring in de pijnverwerking; onderzoekers denken dat de hersenen pijn daarbij sterker voelen dan normaal.
Dat zit op drie manieren scheef. De pijndrempel ligt lager, zodat een lichte aanraking al zeer kan doen. Prikkels die snel achter elkaar komen tellen sterker op en die optelsom houdt langer aan. En je lichaamseigen pijnrem werkt minder goed, waardoor pijn blijft hangen. Samen zorgen ze dat het pijnsysteem bijna voortdurend “aan” staat. Die overgevoeligheid reikt meestal verder dan pijn: hetzelfde systeem versterkt vaak ook geluid, fel licht, sterke geuren en drukke ruimtes.3 Dat kost energie en raakt je hele lijf. Het herkennen ervan helpt, want dan kun je je prikkelbelasting bewust verlagen en je systeem leren kalmeren.
Figuur 2. Bij centrale sensitisatie staat de versterking van het pijnsysteem te hoog, op drie manieren tegelijk.
Dit is geen vaag idee, maar zichtbaar gemaakt in hersenonderzoek. In een bekende studie kregen mensen met en zonder fibromyalgie dezelfde druk op hun duim. Bij gelijke druk lichtten de pijnverwerkende hersengebieden bij de groep met fibromyalgie veel sterker op; om bij beide groepen dezelfde pijn op te wekken, was bij fibromyalgie duidelijk minder druk nodig.4 Hun brein maakte dus echt meer pijn van dezelfde prikkel. Ander onderzoek liet zien dat de verbindingen tussen pijnverwerkende en aandachtsgebieden in het brein veranderd zijn en dat dit meebeweegt met hoeveel pijn iemand ervaart.5
Is mijn pijn dan wel echt?
Ja. Je voelt echte pijn, opgewekt door een zenuwstelsel dat de signalen versterkt. Dat is een lichamelijk proces en een kwestie van hoe je systeem werkt, los van willen of van kracht van geest. Het enige wat anders is dan bij een wond, is waar de pijn vandaan komt: uit een overgevoelig zenuwstelsel in plaats van uit beschadigd weefsel.
Het misverstand “pijn in je hoofd betekent ingebeeld” doet echte schade. Onderzoek onder mensen met fibromyalgie laat zien dat het gevoel niet geloofd te worden samenhangt met een slechtere geestelijke gezondheid.6 Zo komt er een tweede last bovenop de pijn, die het herstel moeilijker maakt. Niet voor niets adviseert de Gezondheidsraad om fibromyalgie te erkennen als een belangrijk gezondheidsprobleem en mensen met een open, onbevooroordeelde houding tegemoet te treden. En die erkenning is meer dan vriendelijkheid achteraf: de spanning van het steeds moeten bewijzen houdt het pijnsysteem juist mee op scherp, dus zodra die spanning wegvalt, valt er ook iets van de pijn weg.
Waarom helpt het om dit te begrijpen?
Omdat begrip de dreiging verlaagt en een minder bedreigd systeem vaak ook minder pijn maakt. Zie je je pijn als een overgevoelig alarm in plaats van als een melding van nieuwe schade, dan kun je bij een steek rustiger blijven in plaats van meteen het ergste te vrezen. Dat is een kleine verschuiving met een groot effect: ze raakt precies het systeem dat de pijn versterkt.
Dit heeft een naam: pijneducatie, uitleg over hoe pijn in het zenuwstelsel ontstaat. Het gaat om begrip van het mechanisme, niet om “denk positief”, zodat je brein de pijnsignalen als minder bedreigend inschat. En dat is meetbaar. In onderzoek bij mensen met fibromyalgie verminderde pijneducatie het catastroferen (steeds het ergste denken over de pijn), verbeterde het de lichaamseigen pijnrem en functioneerden mensen na drie maanden beter.7 Een overzicht van meerdere studies vond ook een daling van de pijnintensiteit.8 Daar zit hoop in, met een reden: een zenuwstelsel dat iets heeft aangeleerd, kan het ook weer omleren. Dat vermogen heet neuroplasticiteit. Verwacht geen knop die de pijn uitzet, maar wel een systeem dat rustiger leert reageren, zodat de pijn minder ruimte inneemt en je leven meer.
Wil je begrijpen wat er in jouw lichaam gebeurt? Bij Praktijk Vincerò start een traject vaak met uitleg (pijneducatie), zodat je grip krijgt op wat er speelt. Daarna oefenen we samen hoe je dat overgevoelige alarm een slag zachter zet, met vormen als hypnotherapie, cognitieve gedragstherapie en ACT, altijd naast de zorg van je huisarts of specialist. Plan een vrijblijvende kennismaking en ontdek wat mogelijk is.
Wat betekent dit voor de behandeling?
De boodschap is niet “leer ermee leven”, maar dat je het overgevoelige systeem achter de pijn rustiger kunt helpen worden. Omdat de pijn in je zenuwstelsel ontstaat, is dat ook de plek waar je invloed hebt. De winst zit in hoe je brein met pijnsignalen omgaat: daar ligt de oorzaak en dus ook de ingang, eerder dan in spieren of gewrichten. Bij zwaardere klachten leer je dit ook tijdens pijnrevalidatie.
Verschillende complementaire vormen grijpen daarop aan. Pijneducatie legt het mechanisme uit, cognitieve gedragstherapie helpt je anders omgaan met gedachten en gedrag rond de pijn (op de psychologische as het best onderbouwd), ACT en mindfulness richten zich op rust en aandacht en hypnotherapie werkt met diepe ontspanning en suggestie op datzelfde overgevoelige systeem. Het bewijs is bescheiden maar echt: geen wondermiddel, wel veilig om te proberen. Realistisch is dat een deel van de mensen minder pijn, minder spanning, beter slapen of meer grip op de dag ervaart; hoeveel verschilt per persoon. Wat verder breed wordt aangeraden, is rustig in beweging blijven en je energie verdelen (pacing). Welke aanpak echt onderbouwd is, zet wat helpt echt tegen fibromyalgie op een rij. Vermoeidheid en slecht slapen horen vaak bij dit plaatje en houden de pijn mee in stand; worstel je daarmee, lees dan genoeg geslapen en toch doodmoe.
Wanneer eerst naar je huisarts?
Therapie vervangt geen medische zorg. Een lichamelijke oorzaak hoort eerst te worden uitgesloten door je huisarts of specialist. Krijg je nieuwe klachten of veranderen je klachten, bespreek dat dan met je arts. Begeleiding zoals die van Praktijk Vincerò komt naast die zorg, nooit in de plaats ervan.
Veelgestelde vragen
Betekent “pijn zit in het brein” dat ik me aanstel?
Nee. Het betekent dat alle pijn in het zenuwstelsel wordt gemaakt, bij iedereen. Je pijn is echt. Bij langdurige pijn staat het pijnalarm alleen te scherp afgesteld, waardoor het afgaat zonder dat er schade is. Dat is iets heel anders dan aanstellen.
Waarom vindt de dokter dan niets op de scan?
Een scan zoekt naar schade of ontsteking in je weefsel. Bij nociplastische pijn, zoals bij fibromyalgie, zit het probleem in de manier waarop je zenuwstelsel prikkels verwerkt. Dat toont een gewone scan niet. De pijn is er wel; de oorzaak ligt op een ander niveau.
Kan ik er zelf iets aan doen als de pijn in mijn zenuwstelsel zit?
Ja, juist omdat de pijn daar ontstaat, is dat ook de plek waar je invloed hebt. Begrijpen hoe pijn werkt (pijneducatie) is al een eerste stap, omdat het de dreiging verlaagt. Vormen als hypnotherapie, CGT, ACT en mindfulness helpen je zenuwstelsel rustiger reageren. Doe dit naast de zorg van je huisarts.
En van hier?
“Pijn zit in het brein” is vooral een verklaring: alle pijn wordt in het zenuwstelsel gemaakt en bij fibromyalgie staat dat systeem overgevoelig afgesteld. Juist omdat de pijn uit de verwerking komt, is er een aangrijpingspunt: datzelfde overgevoelige systeem kan rustiger leren reageren. Dat is werk van de lange adem en je hoeft het niet alleen uit te zoeken.
Een volgende stap zetten? Bij Praktijk Vincerò begeleid ik mensen met fibromyalgie en langdurige pijn bij het kalmeren van hun overgevoelige zenuwstelsel, met hypnotherapie, cognitieve gedragstherapie, ACT en mindfulness en altijd complementair aan je huisarts en specialist. Benieuwd of dit bij jou past? Plan een vrijblijvende kennismaking. We kijken samen welke route haalbaar voelt.
—
Bronnen
- Sluka, K.A., & Clauw, D.J. (2016). Neuroscience, 338, 114-129.
- Kosek, E., e.a. (2016). Pain, 157(7), 1382-1386; aangevuld met Fitzcharles, M.A., e.a. (2021). The Lancet, 397(10289), 2098-2110.
- Woolf, C.J. (2011). Pain, 152(3 Suppl), S2-S15; aangevuld met Clauw, D.J. (2014). JAMA, 311(15), 1547-1555.
- Gracely, R.H., Petzke, F., Wolf, J.M., & Clauw, D.J. (2002). Arthritis & Rheumatism, 46(5), 1333-1343.
- Napadow, V., e.a. (2010). Arthritis & Rheumatism, 62(8), 2545-2555.
- Kool, M.B., e.a. (2010). Annals of the Rheumatic Diseases, 69(11), 1990-1995.
- Van Oosterwijck, J., e.a. (2013). The Clinical Journal of Pain, 29(10), 873-882.
- Suso-Martí, L., e.a. (2022). Pain Medicine, 23(11), 1837-1850.
