Waarom blijft de pijn terwijl er niets kapot is

Je bent onderzocht en er kwam niets uit: geen ontsteking, geen beschadiging, niks. En toch is de pijn er nog, dag na dag. Dat is geen teken dat je het je inbeeldt, maar dat je pijnsysteem zelf anders is gaan werken. Je pijnalarm is aan blijven staan, ook toen er niets meer te beschermen viel.

Waarom blijft de pijn terwijl er niets kapot is?

Pijn is geen meter van schade, maar een alarm dat je zenuwstelsel afgeeft om je te beschermen. Bij langdurige pijn is dat alarm overgevoelig afgesteld geraakt en blijft het aan staan, ook als er niets meer te beschermen valt. Een paar dingen houden het aan: je zenuwstelsel raakt eraan gewend om pijnsignalen te versterken (een pijngeheugen), je aandacht gaat steeds naar de pijn, de angst voor pijn zet je op scherp en slecht slapen en stress draaien het volume nog wat hoger. Daarom vinden scans niets: er is geen kapot stukje, het alarm zelf staat te gevoelig. En precies daarom valt er iets te doen, want een alarm dat verkeerd is afgesteld, kun je rustiger leren afstellen.

Pijn is een alarm, geen schademeter

Om te snappen waarom pijn blijft, moet je eerst weten wat pijn eigenlijk is. Pijn voelt alsof hij rechtstreeks uit de pijnlijke plek komt, alsof je knie of schouder hem zelf maakt. Zo werkt het niet. Je lichaam stuurt alleen signalen omhoog, via je ruggenmerg naar je brein. Pas daar wordt de afweging gemaakt: hoe bedreigend is dit en is er alarm nodig? Luidt het antwoord ja, dan maakt je brein pijn. Pijn is dus een actief beschermsignaal dat je brein aanmaakt om je te waarschuwen.¹

Daarom kan dezelfde prikkel de ene keer veel pijn doen en de andere keer nauwelijks, afhankelijk van hoe gespannen je bent, hoe je hebt geslapen en waar je aandacht zit. En daarom kan een alarm afgaan zonder dat er brand is en blijven afgaan lang nadat er iets te melden viel. Waarom je pijn even echt blijft terwijl onderzoek niets vindt, staat uitgebreider in pijn zit in het brein, niet tussen je oren. Pijn die zo ontstaat, uit veranderde verwerking in plaats van uit schade, heet nociplastische pijn en fibromyalgie is er het bekendste voorbeeld van.

Hoe raakt het alarm “aan blijven staan”?

Bij langdurige pijn raakt het pijnsysteem overgevoelig afgesteld. Vakmensen noemen dat centrale sensitisatie: je hersenen en ruggenmerg versterken pijnsignalen structureel, de drempel ligt lager en het systeem dat pijn normaal afremt werkt minder goed.² Een gevoelig afgesteld zenuwstelsel verwerkt gewone prikkels luider dan ze zijn: een aanraking, een drukpuntje, het opstaan uit een stoel. Dat is met hersenscans te zien. Bij mensen met fibromyalgie hoeft een drukprikkel veel minder sterk te zijn om dezelfde pijn te geven als bij iemand zonder fibromyalgie; de pijnverwerkende gebieden slaan eerder en feller aan.³

Drie dingen spelen samen. De pijndrempel ligt lager, dus er is minder nodig om pijn te voelen. De doorgifte is sterker, dus prikkels die snel achter elkaar komen tellen op en blijven langer nahangen.⁴ En je eigen pijnrem werkt minder goed, want normaal dempt je zenuwstelsel veel signalen onderweg en bij sensitisatie komen er meer door.⁵ Een lagere drempel, een sterkere doorgifte en een zwakkere rem: samen houden ze het pijnsysteem bijna voortdurend “aan”. De pijn komt dus voort uit dit overactieve systeem, terwijl er niets kapot is.

Hoe je zenuwstelsel pijn aanleert (het pijngeheugen)

Misschien voelt het alsof de pijn er al is nog voor je beweegt of iets je aanraakt. Dat is geen verbeelding: je zenuwstelsel kan pijn echt “aanleren”, als een geheugen. Je zenuwstelsel leert namelijk de hele dag en past zich aan op wat je vaak doet. Oefen je een taal of leer je fietsen, dan worden de zenuwbanen daarvoor sterker en sneller. Bij pijn werkt hetzelfde mechanisme, alleen ongewenst: komt pijn vaak voorbij, dan worden de banen die pijn doorgeven sterker, gaan ze makkelijker “aan” en blijven ze langer actief. Het systeem heeft geleerd om pijn te maken, ook zonder schade.

Dat is een pijngeheugen: geen herinnering zoals aan een verjaardag, maar een spoor in je zenuwstelsel. Denk aan een pad door een weiland. Loopt er één keer iemand overheen, dan zie je amper een spoor; loopt er elke dag iemand langs dezelfde route, dan ontstaat een duidelijk pad, met platgetrapt gras en een route die je voeten vanzelf vinden. Zo werkt een ingesleten pijnbaan ook: door veel gebruik is hij de makkelijkste route geworden en het signaal kiest hem bijna automatisch. Daarom kan de pijn er zijn zonder duidelijke aanleiding en zit hij vaak verspreid door je lijf in plaats van op één plek.

Figuur 1. Een veelgebruikte pijnbaan wordt sterker en ingesleten, als een pad door het gras. Minder gebruik plus gericht trainen laat hem juist weer dichtgroeien.

Dit is geen vaag idee: in hersenonderzoek is te zien dat de pijnverwerking bij langdurige pijn echt verandert.³ Belangrijk is dat er daarbij niets onherstelbaar kapot gaat. Het laat juist zien dat je brein meebeweegt met ervaring en dat is precies wat afleren mogelijk maakt.

Wat houdt het alarm aan de gang?

Een overgevoelig zenuwstelsel verklaart waarom de pijn er is. Dat hij blijft, komt doordat een paar alledaagse dingen het alarm steeds opnieuw voeden. Stuk voor stuk zijn ze begrijpelijk en geen ervan is jouw schuld.

Je aandacht gaat naar de pijn. Pijn is gemaakt om je aandacht te trekken. Maar bij pijn die blijft, ga je het signaal scherper in de gaten houden, zoals je ’s nachts een vreemd tikje in huis steeds beter hoort naarmate je er meer op let. Onderzoek laat zien dat de aandacht bij fibromyalgie eerder naar pijn schiet.⁶ Hoe meer je het volgt, hoe luider het binnenkomt en andersom.

De angst voor pijn zet je op scherp. Pijn maakt bang, zeker als niemand kon vinden wat er speelt. Een rampgedachte als “straks lig ik weer dagen plat” (vakmensen noemen het pijncatastroferen) zet je lichaam extra op scherp en versterkt het alarm.⁷ Een hoopvolle bevinding: als die rampgedachten afnemen, neemt de pijn later vaak ook af en niet andersom.⁷ Die angst zet ook aan tot vermijden en juist dat houdt de pijn op termijn in stand; dat verhaal staat in de vicieuze cirkel van pijn, angst en vermijding.

Slecht slapen draait het volume omhoog. Slaap en pijn hangen nauw samen, twee kanten op. Pijn bemoeilijkt diepe slaap en te weinig diepe slaap maakt het pijnsysteem gevoeliger. Dat is gemeten: al in 1975 bleek dat gezonde mensen die je systematisch uit hun diepe slaap haalt, na een paar dagen fibromyalgie-achtige klachten krijgen,⁸ en in een groot Noors bevolkingsonderzoek voorspelden slaapproblemen het ontstaan van nieuwe fibromyalgie.⁹ Begin je met een slaaptekort, dan staat je alarm al een tikje hoger.

Stress houdt je lichaam in de “aan”-stand. Bij iets stressvols schiet je lichaam in de actiestand: hart sneller, spieren gespannen. Nuttig bij kort gevaar, lastig als het terugschakelen naar rust moeizaam gaat. Bij fibromyalgie zijn er aanwijzingen dat het zenuwstelsel te lang in die actiestand blijft hangen, ook in rust, al zijn de bevindingen niet eenduidig.¹⁰ Een lichaam dat nooit helemaal tot rust komt, houdt het pijnalarm makkelijker aan.

Figuur 2. Vier alledaagse dingen die het pijnalarm aan houden. Geen ervan is jouw schuld en elk is een plek om in te grijpen.

Waarom vinden scans en bloedtests dan niets?

Voor veel mensen is dit het verwarrendste deel: de uitslag is “normaal” en toch is de pijn echt. Dat kan allebei waar zijn, omdat scans en bloedtests naar schade kijken: een ontsteking, een beschadigd gewricht, een afwijkend bloedwaardje. Ze meten schade, terwijl het bij fibromyalgie juist gaat om hoe gevoelig je pijnsysteem is afgesteld. De pijn komt uit een zenuwstelsel dat pijnsignalen versterkt en die versterking blijft met de gangbare onderzoeken buiten beeld.

Een test die niets vindt, laat vooral zien dat hij op de verkeerde plek kijkt. Je pijn is echt; de oorzaak ligt in de afstelling van het systeem. Voor veel mensen is dat een opluchting: eindelijk een verklaring voor de kloof tussen wat ze voelen en wat de uitslagen tonen. De betrouwbare basisinformatie hierover staat op de pagina over chronische pijn van Thuisarts.

Betekent dit dat de pijn voor altijd blijft?

Nee. Dat is gegronde hoop, want het volgt uit hetzelfde mechanisme. Een alarm dat verkeerd is afgesteld, kun je opnieuw afstellen; wat je zenuwstelsel heeft aangeleerd, kan het ook weer afleren. Je zenuwstelsel verandert namelijk voortdurend op grond van wat het meemaakt. Dat vermogen om nieuwe patronen te vormen heet neuroplasticiteit. Het is de reden dat mensen na een herseninfarct opnieuw kunnen leren spreken en ook de reden dat een ingesleten pijnpatroon kan veranderen.

Kijk nog eens naar dat pad door het weiland. Loopt er niemand meer overheen, dan groeit het langzaam dicht: het gras komt terug, het spoor vervaagt en uiteindelijk is het pad weg. Zo kan een pijnbaan die je minder gebruikt en die je brein anders leert inschatten, geleidelijk zwakker worden. Dat gaat geleidelijk, want een diep ingesleten pad groeit niet in één nacht dicht, maar de richting is duidelijk. Hier hoort wel een eerlijke kanttekening bij: of een eenmaal overgevoelig zenuwstelsel helemaal terug te brengen is naar “zoals vroeger”, weten we niet zeker en onderzoekers zijn daar voorzichtig over. Wat we wél weten, is dat het systeem rustiger kan leren reageren en dat dit voor veel mensen merkbaar scheelt.¹¹ Dus geen belofte dat de pijn verdwijnt, wel een gegrond vooruitzicht dat hij minder ruimte gaat innemen.

Wat helpt om het alarm rustiger te krijgen?

De rode draad is steeds dezelfde: je laat het systeem dat de pijn maakt geleidelijk ervaren dat het rustiger kan, in plaats van ertegen te vechten of te wachten tot hij weg is. Je werkt op hoe je zenuwstelsel met pijnsignalen omgaat, dus op het brein, niet op de spieren of gewrichten. Een paar richtingen, complementair aan de zorg van je huisarts, reumatoloog of pijnpoli.

Begrijpen wat er speelt. Snappen dat je pijn een overgevoelig alarm is en geen teken van schade, is zelf al een stap: wie het mechanisme begrijpt, gaat de pijn vaak minder als bedreiging zien en minder dreiging betekent een wat rustiger alarm. Zulke uitleg (pijneducatie) kan bij mensen met fibromyalgie de rampgedachten verminderen en de eigen pijnrem verbeteren.¹² Uitleg alleen is een begin; als fundament onder de rest is het waardevol.

Rustig in beweging blijven. Bewegen is de best onderbouwde bouwsteen bij fibromyalgie, de enige waar de Europese richtlijn een sterke aanbeveling voor geeft.¹³ Rustig en opbouwend, binnen je grenzen, zodat je zenuwstelsel leert dat bewegen veilig is. Begin onder je grens en bouw in kleine stapjes op, het liefst met je fysiotherapeut of revalidatieteam. Hoe je dat doet zonder in de val van te veel ineens te belanden, staat in bang om te bewegen met fibromyalgie.

Je zenuwstelsel kalmeren. Omdat stress en een lichaam dat “aan” blijft staan het alarm voeden, helpt alles wat de rustkant aanspreekt: ademhalings- en ontspanningsoefeningen, mindfulness en hypnotherapie richten zich op hoe gespannen je systeem staat en hoe je brein pijnsignalen verwerkt. Voor hypnotherapie is dat gemeten: de pijn nam af, al is het onderzoek nog klein en van wisselende kwaliteit. Het is veilig om te proberen.¹⁴

Anders leren omgaan met pijn en gedachten. Bij cognitieve gedragstherapie leer je rampgedachten over pijn herkennen en bijstellen; van de psychologische aanpakken is dit het best onderbouwd, met kleine effecten op pijn en duidelijker effecten op stemming, vermoeidheid en functioneren.¹⁵ Bij ACT (acceptance and commitment therapy) verschuift de aandacht van “de pijn moet eerst weg” naar “wat wil ik weer kunnen en welke kleine stap zet ik vandaag”; ook daarvan zijn de eerste resultaten bij fibromyalgie hoopvol.¹⁶ Welke aanpak breed onderbouwd is, zet wat helpt echt tegen fibromyalgie op een rij.

Figuur 3. Drie richtingen om het alarm rustiger af te stellen, met herhaling en geduld als bindmiddel. Niets is een wondermiddel; samen valt er winst te halen, naast de zorg van je arts.

Wat deze richtingen bindt, is herhaling en geduld. Je leerde fietsen ook niet in één middag; een rustigere reactie slijt pas in als je hem vaak oefent. Een mindere dag betekent niet dat je terug bij af bent, dat hoort bij het leerproces en juist daarom is volhouden zo belangrijk.

Een kleine eerste stap

Begin klein. Kies vandaag één beweging die je zeker aankunt, ook op een mindere dag: vijf minuten rustig wandelen of een paar lichte rekoefeningen. Doe die een week lang elke dag, ongeacht hoe de pijn die dag is. Het doel is niet “meer”, maar je zenuwstelsel laten ervaren dat deze beweging veilig is. Lukt het een dag niet, dan pak je hem de volgende dag weer op. Zo’n klein, herhaald signaal van veiligheid is precies waar het opnieuw trainen begint. Overleg bij twijfel even met je huisarts of fysiotherapeut wat voor jou een veilige start is.

Wanneer eerst naar je huisarts?

De uitleg hier gaat ervan uit dat een arts al naar je klachten heeft gekeken en geen andere verklaring vond. Therapie en zelf opbouwen vervangen die medische zorg niet. Heb je nieuwe of veranderende klachten of twijfel je, ga dan eerst langs je huisarts of de betrokken specialist en laat behandelbare oorzaken uitsluiten. Rustig opbouwen van beweging doe je het best in overleg met je arts, fysiotherapeut of revalidatieteam.

Veelgestelde vragen

Als er niets gevonden wordt, is mijn pijn dan wel echt?

Ja. Alle pijn wordt door je zenuwstelsel gemaakt, ook pijn die zonder schade ontstaat. Het signaal is net zo echt als bij een wond, alleen klopt de aanleiding niet: je pijnsysteem staat te gevoelig afgesteld. Dat een scan niets vindt, zegt iets over de plek van de oorzaak, niet over of de pijn echt is.

Kan mijn lichaam pijn echt “onthouden”?

Ja, al is het geen herinnering zoals aan een gebeurtenis. Bij langdurige pijn worden de zenuwbanen die pijn doorgeven sterker en gevoeliger doordat ze vaak gebruikt zijn. Je zenuwstelsel raakt zo bedreven in het maken van pijn dat hij er kan zijn zonder nieuwe schade. En omdat het aangeleerd is, kun je je zenuwstelsel ook rustiger leren reageren, al gaat dat met herhaling en tijd.

Veroorzaak ik de pijn dan zelf met mijn aandacht en gedachten?

Nee. De meeste van deze processen gaan automatisch, buiten je bewuste controle om. Je brein en lichaam doen wat ze denken dat goed is; ze vergissen zich alleen in de situatie. Je krijgt hier geen schuld, maar een aangrijpingspunt. Afleren draait dan ook om gericht oefenen, meer dan om wilskracht of “gewoon negeren”.

Kan de pijn helemaal verdwijnen?

Bij sommige mensen nemen de klachten zo sterk af dat ze het dagelijks leven veel minder belemmeren en herstel valt nooit uit te sluiten. Maar dat is een mogelijkheid, geen belofte. Eerlijker is om te mikken op een rustiger afgesteld alarm en meer grip en blij verrast te zijn als er meer in zit.

En van hier?

De pijn blijft bestaan doordat je pijnsysteem overgevoelig is geraakt en aan blijft staan, ook zonder nieuwe schade. Je zenuwstelsel heeft de pijn als het ware aangeleerd en je aandacht, de angst voor pijn, slecht slapen en stress houden dat alarm mee aan. Scans kijken alleen naar schade; daarom zien ze de te gevoelige afstelling van je systeem over het hoofd. Je pijn blijft daarmee even echt; de oorzaak zit alleen ergens anders dan je dacht. En juist dat geeft richting, want een systeem dat heeft geleerd te luid te reageren, kan ook leren dat rustiger te doen, stap voor stap.

—

Bronnen

1. Fitzcharles, M.A., e.a. (2021). The Lancet, 397(10289), 2098-2110.
2. Woolf, C.J. (2011). Pain, 152(3 Suppl), S2-S15.
3. Gracely, R.H., e.a. (2002). Arthritis & Rheumatism, 46(5), 1333-1343.
4. Staud, R., e.a. (2001). Pain, 91(1-2), 165-175.
5. O’Brien, A.T., e.a. (2018). The Journal of Pain, 19(8), 819-836.
6. Fernandes-Magalhães, R., e.a. (2022). Neuropsychologia, 166, 108141.
7. Campbell, C.M., e.a. (2012). Arthritis Research & Therapy, 14(5), R231.
8. Moldofsky, H., e.a. (1975). Psychosomatic Medicine, 37(4), 341-351.
9. Mork, P.J., & Nilsen, T.I.L. (2012). Arthritis & Rheumatism, 64(1), 281-284.
10. Beiner, E., e.a. (2023). Pain, 164(7), 1416-1427.
11. Mascarenhas, R.O., e.a. (2021). JAMA Internal Medicine, 181(1), 104-112.
12. Van Oosterwijck, J., e.a. (2013). The Clinical Journal of Pain, 29(10), 873-882.
13. Macfarlane, G.J., e.a. (2017). Annals of the Rheumatic Diseases, 76(2), 318-328.
14. Bernardy, K., e.a. (2011). BMC Musculoskeletal Disorders, 12, 133.
15. Bernardy, K., e.a. (2018). European Journal of Pain, 22(2), 242-260.
16. Eastwood, F., & Godfrey, E. (2024). British Journal of Pain, 18(3), 243-256.